
Cố đô Hoa Lư
Diện mạo văn hóa kinh đô Hoa Lư thời Đinh - Tiền Lê qua tư liệu lịch sử và khảo cổ học
Bài viết nghiên cứu diện mạo văn hóa, không gian quy hoạch và kiến trúc của kinh đô Hoa Lư thời Đinh - Tiền Lê (968 - 1009) thông qua các tư liệu lịch sử kết hợp với nhiều phát hiện khảo cổ học quan trọng từ năm 1970 đến nay.
1. Mở đầu
Năm 968, sau khi thống nhất đất nước và lập nên nhà nước Đại Cồ Việt, Đinh Bộ Lĩnh lựa chọn Hoa Lư làm kinh đô. Trong 42 năm dưới các triều Đinh và Tiền Lê (968 - 1009), Hoa Lư vừa là trung tâm chính trị, quân sự, vừa là trung tâm văn hóa của Nhà nước Đại Cồ Việt, nơi đặt nền móng cho những giá trị văn hóa dân tộc trong buổi đầu xây dựng Nhà nước Phong kiến Trung ương tập quyền.
Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, phần lớn các công trình kiến trúc của kinh đô đã bị hủy hoại hoặc biến đổi. Tuy nhiên, hệ thống sử liệu kết hợp với những phát hiện khảo cổ học liên tục từ những năm 1970 đến nay đã từng bước gợi mở diện mạo văn hóa của kinh đô Hoa Lư. Những phát hiện về thành quách, cung điện, vật liệu kiến trúc, đồ gốm, cột kinh Phật cùng nhiều loại hình di vật khác đã bổ sung, kiểm chứng và làm sáng tỏ nhiều vấn đề mà sử sách chỉ ghi chép khái quát. Vì vậy, việc nghiên cứu kết hợp giữa tư liệu lịch sử và tư liệu khảo cổ học có ý nghĩa quan trọng trong việc từng bước nhận diện về diện mạo văn hóa Hoa Lư thời Đinh - Tiền Lê cũng như góp phần phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản hiện nay.
2. Nội dung
2.1. Không gian văn hóa của kinh đô Hoa Lư
Theo các nghiên cứu lịch sử và khảo cổ học, kinh đô Hoa Lư được xây dựng giữa vùng núi đá vôi thuộc phía bắc tỉnh Ninh Bình ngày nay. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, mở ra triều đại nhà Đinh “ vua lên ngôi, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt, dời Kinh ấp về động Hoa Lư, bắt đầu dựng đô mới, đắp thành đào hào, xây cung điện, đặt triều nghi. Bầy tôi dâng tôn hiệu Đại Thắng Minh Hoàng Đế ” [1, tr.255].
Việc định đô ở Hoa Lư phản ánh sự lựa chọn phù hợp với những điều kiện lịch sử cụ thể của buổi đầu xây dựng nhà nước Đại Cồ Việt. Địa hình núi đá vôi xen kẽ sông ngòi và đầm lầy tạo nên một hệ thống phòng thủ tự nhiên, đồng thời bảo đảm điều kiện tổ chức trung tâm chính trị của quốc gia. Triều Đinh đã biết tận dụng tối đa địa thế này, kết hợp giữa núi đá tự nhiên với hệ thống tường thành nhân tạo để hình thành một kinh đô mang tính chất “phòng ngự”, vừa bảo đảm an toàn quân sự, vừa đáp ứng yêu cầu tổ chức bộ máy nhà nước trung ương. Kinh đô Hoa Lư có diện tích khoảng 300 ha, nằm cạnh sông Hoàng Long, gồm Thành Nội và Thành Ngoại liên kết với nhau bằng cả đường bộ và đường thủy; sông Hoàng Long vừa là tuyến giao thông quan trọng, vừa là tuyến phòng thủ tự nhiên của kinh đô.
Những kết quả điều tra và khai quật khảo cổ học trong hơn nửa thế kỷ qua đã chứng minh rằng Hoa Lư không đơn thuần là một thành lũy quân sự mà là một quần thể kiến trúc được quy hoạch khá hoàn chỉnh. Từ các cuộc khai quật tại tuyến thành Đông Bắc (1970), khu vực đền vua Lê (1977), khu trung tâm kinh đô (1978), khu vực đền vua Đinh và vua Lê (1983), Ngòi Chẹm (1991), Bãi Hội (1998) đến các đợt khai quật quy mô lớn giai đoạn 2009 - 2025, không gian của kinh đô từng bước được nhận diện rõ hơn cả về quy mô và cấu trúc.
Những kết quả nghiên cứu cho thấy Hoa Lư là một trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa được quy hoạch thống nhất, phản ánh trình độ tổ chức không gian và tư duy kiến trúc của nhà nước Đại Cồ Việt trong buổi đầu xây dựng nền độc lập.
2.2. Kiến trúc và quy hoạch kinh đô qua tư liệu khảo cổ học
Một trong những thành tựu nổi bật của khảo cổ học là từng bước làm rõ diện mạo kiến trúc của kinh đô thời Đinh - Tiền Lê. Qua các đợt khai quật, nhiều dấu tích thành quách, nền móng cung điện, sân triều, đường đi và nhiều vật liệu kiến trúc đã được phát hiện, góp phần làm sáng tỏ trình độ quy hoạch và kỹ thuật xây dựng của nhà nước Đại Cồ Việt.

Cuộc khai quật năm 1970 tại tuyến thành phía Đông Bắc đã phát hiện 38 hàng gạch ốp tường cùng nhiều viên gạch in chữ “Đại Việt quốc quân thành chuyên” và “Giang Tây quân”, khẳng định đây là một tuyến thành thuộc kinh đô Hoa Lư thế kỷ X. Kết quả này đã xác nhận quy mô của hệ thống thành lũy, đồng thời phản ánh trình độ tổ chức sản xuất vật liệu xây dựng cũng như kỹ thuật xây thành của triều Đinh - Tiền Lê.

Tiếp đó, năm 1977, tại khu vực phía nam đền thờ vua Lê, các nhà khảo cổ phát hiện sân lát gạch vuông trang trí hoa sen cùng nhiều viên gạch mang họa tiết chim phượng. Những phát hiện này cho thấy đây là khu vực sân thiết triều trong quần thể cung điện, đồng thời phản ánh trình độ, nghệ thuật trang trí kiến trúc cung đình đã đạt tới mức khá cao. Hoa sen và chim phượng vừa mang giá trị thẩm mỹ, vừa thể hiện tư tưởng chính trị và tín ngưỡng của triều đại.
Đặc biệt, cuộc khai quật năm 1978 tại khu vực trung tâm kinh đô đã mang lại nhiều phát hiện có ý nghĩa bước ngoặt. Các nhà khảo cổ phát hiện dấu tích nền móng cung điện, nơi được xác định là địa điểm thiết triều của vua Đinh Tiên Hoàng và vua Lê Đại Hành; nhiều hàng chân tảng bằng đá xanh; hệ thống vật liệu kiến trúc gồm gạch, ngói, đá, gỗ; cùng nhiều hiện vật bằng sành, đồng, sắt. Đặc biệt, dấu tích thành quách tận dụng núi đá làm tường thành tự nhiên kết hợp với tường đất và tường đá đã phản ánh tư duy quy hoạch quân sự chặt chẽ. Kết quả của đợt khai quật này là cơ sở khoa học quan trọng khẳng định Hoa Lư là kinh đô của nhà nước phong kiến trung ương tập quyền đầu tiên trong lịch sử Việt Nam.
2.3. Văn hóa vật chất qua tư liệu khảo cổ học
Những kết quả khai quật khảo cổ học tại Cố đô Hoa Lư trong hơn nửa thế kỷ qua đã phát hiện một khối lượng lớn di tích và di vật, phản ánh khá toàn diện đời sống vật chất của cư dân kinh đô thời Đinh - Tiền Lê. Không chỉ góp phần nhận diện quy mô và cấu trúc của kinh thành, các hiện vật khảo cổ còn cho thấy trình độ phát triển của kỹ thuật xây dựng, nghề thủ công, nghệ thuật trang trí kiến trúc cũng như mối quan hệ giao lưu văn hóa giữa Đại Cồ Việt với các khu vực lân cận.
Một trong những nhóm hiện vật tiêu biểu là vật liệu kiến trúc. Qua các đợt khai quật từ năm 1970 đến nay, các nhà khảo cổ đã phát hiện số lượng lớn gạch, ngói, chân tảng đá, đá xây thành, ngói ống cùng nhiều loại gạch trang trí có hoa văn tinh xảo. Đặc biệt, các loại gạch mang dòng chữ “Đại Việt quốc quân thành chuyên” và “Giang Tây quân” được phát hiện tại nhiều địa điểm như tuyến thành Đông Bắc, khu vực đền vua Đinh, đền vua Lê và các khu vực trung tâm kinh đô. Những hiện vật này không chỉ có giá trị xác định niên đại mà còn phản ánh trình độ tổ chức sản xuất vật liệu xây dựng của nhà nước Đại Cồ Việt. Việc chế tác gạch có in chữ và quy chuẩn thống nhất cho thấy hoạt động xây dựng kinh đô được tổ chức dưới sự quản lý trực tiếp của triều đình.
Bên cạnh vật liệu xây dựng, hệ thống nền móng kiến trúc, chân tảng đá xanh và các lớp nền cung điện được phát hiện qua nhiều đợt khai quật đã góp phần tái hiện diện mạo của quần thể kiến trúc cung đình. Cuộc khai quật năm 1978 tại khu vực trung tâm kinh đô đã phát hiện dấu tích nền móng cung điện cùng nhiều hàng chân tảng bằng đá xanh được bố trí ngay ngắn, phản ánh quy mô rộng lớn của công trình kiến trúc trung tâm. Những phát hiện tiếp theo vào các năm 1983, 2009-2010, 2021 và 2022 tiếp tục xác định sự tồn tại của nhiều lớp kiến trúc chồng xếp thuộc các giai đoạn khác nhau, gồm nền cung điện, sân lát gạch, đường đi, rãnh thoát nước, móng bè bằng gỗ và hệ thống tường bao kiến trúc. Điều đó cho thấy kinh đô Hoa Lư không được xây dựng đơn lẻ mà phát triển qua nhiều giai đoạn, phản ánh quá trình hoàn thiện của trung tâm quyền lực dưới các triều Đinh và Tiền Lê.
Nghệ thuật trang trí kiến trúc cũng được thể hiện rõ qua hệ thống hiện vật khảo cổ. Các viên gạch lát nền trang trí hoa sen, chim phượng, ngói úp nóc gắn tượng uyên ương, ngói ống, ngói cong và nhiều chi tiết trang trí khác phản ánh trình độ thẩm mỹ khá cao của nghệ nhân thời Đinh - Tiền Lê. Hoa sen là biểu tượng gắn với Phật giáo, đồng thời thể hiện quan niệm về sự thanh khiết và cao quý; trong khi đó, hình tượng chim phượng và rồng mang ý nghĩa biểu trưng cho quyền lực của vương triều. Sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố trang trí và công năng sử dụng cho thấy kiến trúc cung đình Hoa Lư vừa đáp ứng yêu cầu chính trị và quân sự, vừa mang đậm giá trị nghệ thuật.


Đồ gốm và đồ sành là nhóm hiện vật chiếm số lượng lớn trong các hố khai quật. Các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều loại gốm men nâu, men ngọc, men trắng ngà, đồ sành cùng các loại bát, đĩa, bình, vò và đồ dùng sinh hoạt khác. Những hiện vật này phản ánh đời sống vật chất khá phong phú của cư dân kinh đô, đồng thời cho thấy nghề gốm đã đạt đến trình độ phát triển nhất định. Đặc biệt, cuộc khai quật năm 1998 đã phát hiện nhiều mảnh gốm có nguồn gốc từ Quảng Đông và Phúc Kiến (Trung Quốc), cho thấy Hoa Lư vừa là trung tâm chính trị, vừa có quan hệ giao lưu kinh tế và văn hóa với bên ngoài. Đây là minh chứng cho thấy Đại Cồ Việt đã từng bước tham gia vào mạng lưới trao đổi hàng hóa trong khu vực ngay từ cuối thế kỷ X.

Ngoài các hiện vật phục vụ sinh hoạt, khảo cổ học còn phát hiện nhiều hiện vật bằng đồng, sắt, đá và gỗ như công cụ lao động, đồ dùng sinh hoạt, vật liệu xây dựng và một số hiện vật liên quan đến hoạt động quân sự. Những hiện vật này góp phần phản ánh trình độ luyện kim, chế tác thủ công cũng như khả năng tổ chức sản xuất của nhà nước Đại Cồ Việt. Đặc biệt, việc phát hiện hệ thống bè móng chống lún tại tường thành Ngòi Chẹm năm 1991 đã cung cấp tư liệu quan trọng về kỹ thuật xử lý nền móng trong xây dựng thành lũy, cho thấy người Việt ở thế kỷ X đã có nhiều kinh nghiệm trong việc thích ứng với điều kiện địa chất của vùng đồng bằng ngập nước.
Từ những phát hiện khảo cổ học có thể nhận thấy văn hóa vật chất thời Đinh - Tiền Lê đã đạt trình độ phát triển tương đối cao. Các công trình kiến trúc được quy hoạch bài bản, vật liệu xây dựng được sản xuất theo quy chuẩn, nghệ thuật trang trí mang phong cách riêng, nghề thủ công phát triển và hoạt động giao lưu văn hóa diễn ra khá sôi động. Những tư liệu này không chỉ góp phần làm sáng tỏ diện mạo của kinh đô Hoa Lư mà còn phản ánh bước phát triển quan trọng của nền văn hóa Đại Cồ Việt trong buổi đầu xây dựng quốc gia độc lập.
2.4. Văn hóa tinh thần qua tư liệu lịch sử và khảo cổ học
Nếu các dấu tích thành quách, cung điện và hệ thống hiện vật khảo cổ phản ánh diện mạo của văn hóa vật chất thì những tư liệu lịch sử kết hợp với các phát hiện khảo cổ học đã góp phần làm sáng tỏ đời sống văn hóa tinh thần của cư dân Hoa Lư thời Đinh - Tiền Lê. Đây là giai đoạn nhiều yếu tố văn hóa truyền thống được kế thừa, đồng thời tiếp nhận và phát triển những tư tưởng tôn giáo mới, tạo nên bản sắc văn hóa của nhà nước Đại Cồ Việt.
Theo các thư tịch lịch sử, sau khi lên ngôi Hoàng đế, Đinh Tiên Hoàng không chỉ xây dựng bộ máy chính quyền mà còn đặc biệt quan tâm đến việc củng cố đời sống tinh thần của quốc gia. Bên cạnh các tín ngưỡng bản địa như thờ cúng tổ tiên, thờ thần núi, thần sông, các anh hùng có công với đất nước và tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp, triều Đinh còn dành vị trí quan trọng cho Phật giáo và Đạo giáo trong đời sống xã hội. Sự kết hợp giữa tín ngưỡng truyền thống với các tôn giáo du nhập đã tạo nên đặc điểm nổi bật của đời sống văn hóa Đại Cồ Việt cuối thế kỷ X.
Trong đó, Phật giáo giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nhiều nhà sư được triều đình trọng dụng và tham gia vào các hoạt động của bộ máy nhà nước. Trong cơ cấu chính quyền thời Đinh đã xuất hiện tầng lớp tăng lữ giữ vị trí đáng kể bên cạnh tầng lớp quý tộc và công thần. Triều đình còn cử những chức quan chuyên trách quản lý các hoạt động Phật giáo và Đạo giáo, cho thấy tôn giáo đã trở thành một bộ phận của đời sống chính trị và văn hóa đương thời.
Những ghi chép của sử sách được kiểm chứng và bổ sung bởi các phát hiện khảo cổ học. Năm 1963, ngành Khảo cổ học phát hiện tại Hoa Lư một cột kinh Phật bằng đá tám cạnh, trên thân khắc bài kinh Phật cùng dòng chữ: “ Đệ tử Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ Nam Việt vương Đinh Liễn kinh tạo bảo tràng nhất bách tọa, Quý Dậu tuế ”, cho biết Đinh Liễn đã cho dựng một trăm cột kinh Phật vào năm Quý Dậu (973). Năm 1986 và các năm tiếp theo, nhiều cột kinh Phật khác tiếp tục được phát hiện. Đến nay đã phát hiện hơn 40 cột kinh thời Đinh tại khu vực Hoa Lư. Đây là những tư liệu gốc đặc biệt quý giá, phản ánh vai trò của Phật giáo trong đời sống chính trị, tín ngưỡng và văn hóa của triều Đinh, đồng thời minh chứng cho sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc đá và thư pháp Hán tự ở thế kỷ X.

Các kết quả khai quật khảo cổ học còn phát hiện nhiều viên gạch trang trí hoa sen, gạch mang hình chim phượng, tượng đất nung và các cấu kiện kiến trúc mang yếu tố tôn giáo. Hoa sen là hình tượng xuất hiện phổ biến trong nghệ thuật Phật giáo, biểu trưng cho sự thanh khiết và giác ngộ; trong khi đó, hình chim phượng, rồng và các họa tiết trang trí cung đình phản ánh sự kết hợp giữa tư tưởng vương quyền với tín ngưỡng truyền thống. Sự hiện diện đồng thời của các yếu tố này cho thấy đời sống tinh thần của cư dân Hoa Lư mang tính dung hòa giữa tín ngưỡng dân gian và tư tưởng Phật giáo.
Cùng với sự phát triển của tôn giáo, hoạt động giáo dục và văn hóa chữ viết cũng từng bước hình thành. Mặc dù thời Đinh chưa tổ chức khoa cử như các triều đại sau, nhưng việc học chữ Hán đã được phổ biến trong giới tăng lữ nhằm phục vụ việc truyền bá kinh Phật và Đạo giáo. Trên cơ sở chữ Hán, chữ Nôm cũng bắt đầu được các nhà sư vận dụng để truyền tải tư tưởng tôn giáo và phục vụ đời sống văn hóa của người Việt. Điều này phản ánh quá trình tiếp thu có chọn lọc văn hóa ngoại lai, đồng thời từng bước hình thành bản sắc văn hóa riêng của dân tộc.
Nghệ thuật biểu diễn cũng có những bước phát triển đáng chú ý. Theo sử liệu, Đinh Tiên Hoàng đã tổ chức các hoạt động ca múa, âm nhạc phục vụ triều đình và quân đội. Đặc biệt, bà Phạm Thị Trân, người Hồng Châu (Hưng Yên) được mời vào triều truyền dạy nghệ thuật hát cho quân lính và được phong chức Ưu Bà. Bà được hậu thế tôn vinh là Tổ nghề chèo và vùng đất Hoa Lư được xem là một trong những cái nôi hình thành nghệ thuật chèo truyền thống Việt Nam. Điều đó cho thấy đời sống văn hóa tinh thần thời Đinh - Tiền Lê không chỉ giới hạn trong tín ngưỡng, tôn giáo mà còn phát triển trên nhiều phương diện nghệ thuật dân gian.
Nhìn tổng thể, tư liệu lịch sử và khảo cổ học đều cho thấy đời sống văn hóa tinh thần của kinh đô Hoa Lư thời Đinh - Tiền Lê mang đặc trưng của một giai đoạn chuyển tiếp trong lịch sử dân tộc. Trên nền tảng các tín ngưỡng truyền thống, Phật giáo và Đạo giáo được tiếp nhận, phát triển và hòa nhập với văn hóa bản địa, tạo nên một không gian văn hóa đa dạng nhưng thống nhất. Những giá trị ấy vừa góp phần củng cố nền tảng tư tưởng của nhà nước Đại Cồ Việt, vừa đặt nền móng cho sự phát triển của văn hóa Đại Việt ở các giai đoạn lịch sử tiếp theo.
3. Kết luận
Tư liệu lịch sử kết hợp với những thành tựu của khảo cổ học đã góp phần phục dựng một cách tương đối đầy đủ diện mạo văn hóa Cố đô Hoa Lư thời Đinh - Tiền Lê. Các kết quả khai quật về thành quách, cung điện, hệ thống kiến trúc, vật liệu xây dựng, đồ gốm, cột kinh Phật và nhiều loại hình di vật khác đã bổ sung, kiểm chứng các ghi chép của sử liệu, đồng thời làm sáng tỏ trình độ tổ chức nhà nước, kỹ thuật xây dựng, đời sống vật chất và đời sống tinh thần của nhà nước Đại Cồ Việt ở thế kỷ X.
Những tư liệu khảo cổ học đã khẳng định Hoa Lư vừa là trung tâm chính trị, quân sự, vừa là trung tâm văn hóa của nhà nước Đại Cồ Việt, nơi hội tụ và kết tinh nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc sau hơn ngàn năm Bắc thuộc. Đây là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích Cố đô Hoa Lư trong giai đoạn hiện nay.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Đại Việt sử ký toàn thư , Bản in Nội các quan bản (Mộc bản khắc năm Chính Hòa thứ 18 - 1697) (1998), tập 1, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội. 2. An Nam truyện (ghi chép về Việt Nam trong chính sử Trung Quốc) (2001), Châu Hải Đường dịch và biên soạn, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội. 3. Lã Đăng Bật (2018), Nhân vật lịch sử Kinh đô Hoa Lư 968 - 1010 , NXB Thông tin và Truyền thông, Hà Nội. 4. Quốc Sử quán Triều Nguyễn (dịch giả: Viện Sử học) (2007), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Tập 1, NXB Giáo dục, Hà Nội. 5. Ngô Thời Sĩ (1960), Việt Sử tiêu án , NXB Văn hóa Á châu, Sài Gòn. 6. Trần Thị Vinh (chủ biên) (2017), Lịch sử Việt Nam tập 2 , NXB Khoa học xã hội, Hà Nội. 7. Viện nghiên cứu Hán Nôm (2018), Đại Việt Sử ký tiền biên , Lê Văn Bảy, Nguyễn Thị Thảo, Dương Thị The, Phạm Thị Thoa dịch và chú thích, NXB Hồng Đức, Hà Nội.
Tác giả
https://codohoalu.vn


