Dòng họ Ngô Thì (làng Tả Thanh Oai)

Dòng họ Ngô Thì vốn gốc ở làng Động Phang, huyện Yên Định, trấn Thanh Hoa (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa), khoảng đầu thời Lê Trung hưng mới dời ra lập ấp tại làng Tả Thanh Oai – tên nôm là làng Tó – huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Đại Thanh, thành phố Hà Nội. Từ mảnh đất ven sông Nhuệ này, họ Ngô Thì đã dựng nên một truyền thống khoa bảng và trước tác hiếm có: Ngô Chi Thất và Ngô Trân là những người đề xướng, gây dựng văn phái của dòng họ; về sau được mệnh danh là "Ngô gia văn phái" gồm 15 tác giả thuộc 9 thế hệ, kéo dài trên dưới 200 năm từ đầu TK XVII đến đầu TK XX. Bộ sách "Ngô gia văn phái" do Ngô Thì Trí đề xướng, Ngô Thì Điển biên tập, có hai bài tựa của Phan Huy Ích và Ngô Thì Trí, hiện còn nhiều bản chép tay tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (đầy đủ hơn cả là hai bản ký hiệu A.117a và VHv.1743). Những gương mặt lớn của dòng họ gồm Ngô Thì Ức (1709–1736) – tác giả đầu tiên của văn phái; Ngô Thì Sĩ (1726–1780) – danh sĩ, sử gia, Đốc trấn Lạng Sơn, tác giả "Đại Việt sử ký tiền biên", "Việt sử tiêu án"; Ngô Thì Nhậm (1746–1803) – nhà chính trị, ngoại giao kiệt xuất thời Tây Sơn, người soạn thảo văn thư bang giao sau chiến thắng Kỷ Dậu 1789, Tổng tài Quốc sử quán, đồng thời là thiền sư Hải Lượng với "Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh"; Ngô Thì Chí (1753–1788) – người khởi thảo bảy hồi đầu "Hoàng Lê nhất thống chí"; cùng Ngô Thì Đạo, Ngô Thì Trí, Ngô Thì Hoàng, Ngô Thì Du, Ngô Thì Hương, Ngô Thì Hiệu, Ngô Thì Giai và Ngô Giáp Đậu. Không gian thờ tự của dòng họ gồm nhà thờ họ, nhà thờ – lăng mộ danh nhân Ngô Thì Nhậm, đàn Truy Viễn, đàn Khánh Nguyên và khu mộ tổ. Cụm lăng mộ và nhà thờ Ngô Thì Nhậm được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1994; công trình tu bổ, tôn tạo quần thể (nhà thờ, khu lăng mộ, đàn Truy Viễn) hoàn thành và khánh thành ngày 3/4/2026, đúng dịp 223 năm ngày mất của danh nhân. Ngày nay dòng họ hoạt động theo mô hình ban đại diện tự quản (trưởng ban, thư ký, thủ quỹ) do các chi, ngành cử ra; duy trì quỹ họ, khuyến học, tu bổ gia phả, chăm lo mộ tổ và kết nối với các dòng họ Ngô trong cả nước – một điển hình của văn hóa dòng họ đang chuyển mình trước quá trình đô thị hóa mạnh mẽ ở Tả Thanh Oai.

1. 1775other

   Ngô Thì Nhậm đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ khoa Ất Mùi

   Năm 30 tuổi, Ngô Thì Nhậm đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi; trước đó đỗ đầu thi hương (1765) và khoa sĩ vọng (1769).

2. 1788other

   Ngô Thì Nhậm ra giúp triều Tây Sơn

   Năm 1788, Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai đã cho người mời Ngô Thì Nhậm ra giúp việc; ông giữ chức Tả thị lang Bộ Lại, tước Trình Phái hầu.

3. 1789–1793other

   Sau chiến thắng Kỷ Dậu, giữ Thượng thư Bộ Binh và Tổng tài Quốc sử quán

   Ngô Thì Nhậm soạn thảo các văn bản bang giao với nhà Thanh; năm 1793 được cử đi sứ Trung Quốc.

4. 16 tháng Hai năm Quý Hợi (1803)other

   Ngô Thì Nhậm mất sau trận đòn tại Văn Miếu

   Khi triều Tây Sơn sụp đổ, Ngô Thì Nhậm và em rể Phan Huy Ích bị kể tội và đánh đòn tại Văn Miếu; ông mất ngày 16 tháng Hai năm Quý Hợi, thọ 57 tuổi.

5. 1994other

   Xếp hạng di tích quốc gia lăng mộ và nhà thờ Ngô Thì Nhậm

   Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng cụm lăng mộ và nhà thờ Ngô Thì Nhậm là di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

6. 6/2025 – 2/2026restoration

   Tu bổ, tôn tạo quần thể di tích Nhà thờ và Lăng mộ Ngô Thì Nhậm

   Dự án tổng mức đầu tư 12,785 tỷ đồng, thực hiện từ tháng 6/2025 đến tháng 2/2026; tu bổ nhà thờ, khu lăng mộ và đàn Truy Viễn theo hướng bảo đảm tính nguyên gốc.

7. 3/4/2026other

   Khánh thành quần thể di tích Nhà thờ – Lăng mộ Ngô Thì Nhậm

   Lễ khánh thành ngày 3/4/2026 (16/2 âm lịch), kỷ niệm 223 năm ngày mất của danh nhân; tại lễ, các học giả khẳng định Ngô Thì Nhậm xứng đáng được tôn xưng là Đệ tứ tổ Thiền phái Trúc Lâm.

8. Cuối thế kỷ XVIIIother

   Ngô Thì Chí khởi thảo "Hoàng Lê nhất thống chí"

   Ngô Thì Chí (1753–1788) viết 7 hồi đầu bộ tiểu thuyết lịch sử 17 hồi; về sau Ngô Thì Du, Ngô Thì Thập tiếp tục bổ sung.

9. Thế kỷ XVIIother

   Ngô Chi Thất và Ngô Trân gây dựng văn phái dòng họ

   Hai ông đề xướng và dựng nên văn phái của dòng họ, về sau được mệnh danh là Ngô gia văn phái – gồm 15 tác giả thuộc 9 thế hệ, kéo dài trên dưới 200 năm.

10. 1726–1780other

    Ngô Thì Sĩ đỗ đạt và làm quan đến Đốc trấn Lạng Sơn

    Ngô Thì Sĩ (1726–1780) trở thành danh sĩ, sử gia lớn của thế kỷ XVIII với "Đại Việt sử ký tiền biên" và "Việt sử tiêu án".

11. Đầu thế kỷ XVIIother

    Họ Ngô Thì dời từ Thanh Hoa ra lập ấp ở Tả Thanh Oai

    Khoảng đầu thời Lê Trung hưng, dòng họ Ngô vốn quê gốc làng Động Phang, huyện Yên Định, trấn Thanh Hoa dời ra lập ấp tại làng Tả Thanh Oai (làng Tó), huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam.

12. Đầu thế kỷ XIXother

    Ngô Thì Trí đề xướng, Ngô Thì Điển biên tập bộ "Ngô gia văn phái"

    Bộ sách tập hợp trước tác của các tác giả họ Ngô Thì, có hai bài tựa của Phan Huy Ích và Ngô Thì Trí; nay còn nhiều bản chép tay tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (A.117a, VHv.1743).