Làng gốm Bát Tràng

Bát Tràng (chữ Hán: 鉢塲 — "vùng sành lớn") là làng gốm cổ nằm ven bờ trái sông Hồng, nay thuộc xã Bát Tràng, thành phố Hà Nội (trước 2025: huyện Gia Lâm). Nghề gốm ở đây hình thành từ khoảng thế kỷ XIV–XV. Theo truyền thuyết làng, ba vị quan Hứa Vĩnh Kiều, Đào Trí Tiến và Lưu Phương Tú đi sứ sang Trung Quốc thời nhà Tống, học được nghề gốm rồi truyền lại cho dân các làng Bát Tràng, Hương Canh và Thổ Hà. Từ thế kỷ XV–XVII, gốm Bát Tràng nổi tiếng với men trắng ngà và men lam (hoa lam), theo thương thuyền ra thương cảng Phố Hiến và xuất khẩu sang Nhật Bản, Đông Nam Á — hiện vật gốm Bát Tràng đã được tìm thấy trong xác tàu đắm Cù Lao Chàm (Hội An) thế kỷ XV–XVI. Thế kỷ XVII–XVIII là thời kỳ cực thịnh với đồ thờ cung đình, men nâu (da lươn) và men rạn. Thời Pháp thuộc, làng chuyển một phần sang gạch men và vật liệu xây dựng phục vụ kiến trúc mới ở Hà Nội. Thập niên 1980–1990, khi đồ nhựa và sứ Trung Quốc cạnh tranh, làng khủng hoảng rồi phục hồi nhờ dòng gốm men lam xuất khẩu và mỹ nghệ. Quy trình nghề gồm 7 công đoạn: xử lý đất, tạo dáng (bàn xoay, đổ khuôn, đắp tay), phơi sấy mộc, tu sửa, trang trí (vẽ, chạm, đắp nổi), tráng men và nung lò (trước đây lò bầu đốt củi, nay chủ yếu lò gas khoảng 1.200–1.300°C). Năm dòng men truyền thống làm nên thương hiệu: men lam, men nâu (da lươn), men ngọc, men rạn và men trắng ngà. Năm 2019, "Nghề gốm làng Bát Tràng" được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (loại hình nghề thủ công truyền thống). Ngày nay Bát Tràng là điểm du lịch trải nghiệm nổi tiếng của Hà Nội với hàng trăm xưởng gốm, chợ gốm, đình làng (lễ hội 10/2 Âm lịch) và Bảo tàng Gốm Bát Tràng (Trung tâm Tinh hoa làng nghề Việt, hoàn thành 2021).

1. Thế kỷ XIV–XVother

   Hình thành làng gốm Bát Tràng

   Nghề gốm hình thành ven sông Hồng; theo truyền thuyết, ba vị quan Hứa Vĩnh Kiều, Đào Trí Tiến, Lưu Phương Tú học nghề gốm khi đi sứ và truyền lại cho dân làng.

2. Thế kỷ XV–XVIother

   Gốm Bát Tràng theo thương thuyền ra biển lớn

   Gốm men trắng ngà, men lam Bát Tràng buôn bán qua thương cảng Phố Hiến, xuất khẩu sang Nhật Bản và Đông Nam Á; hiện vật Bát Tràng có trong xác tàu đắm Cù Lao Chàm (Hội An).

3. Thế kỷ XVII–XVIIIproduction

   Thời kỳ cực thịnh

   Đồ thờ cung đình, men nâu (da lươn) và men rạn phát triển rực rỡ; nhiều tượng thờ, lư hương lò Bát Tràng thời Lê trung hưng còn lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

4. Cuối TK XIX – đầu TK XXother

   Thời Pháp thuộc: chuyển hướng vật liệu xây dựng

   Làng sản xuất gạch men, ngói và vật liệu xây dựng phục vụ các công trình kiến trúc Pháp ở Hà Nội, song song với sành sứ gia dụng.

5. Thập niên 1980–1990other

   Khủng hoảng và phục hồi

   Khi đồ nhựa và sứ nhập khẩu cạnh tranh, làng lâm vào khủng hoảng rồi phục hồi nhờ dòng gốm men lam xuất khẩu và sản phẩm mỹ nghệ.

6. 2019other

   Ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

   Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa "Nghề gốm làng Bát Tràng" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (loại hình nghề thủ công truyền thống).

7. 2021other

   Khánh thành Bảo tàng Gốm Bát Tràng

   Trung tâm Tinh hoa làng nghề Việt (Bảo tàng Gốm Bát Tràng, kiến trúc sư Hoàng Thúc Hào) hoàn thành — công trình biểu tượng mới của làng, nhiều lần đoạt giải kiến trúc quốc tế.

8. 10/2 Âm lịch hằng nămother

   Lễ hội đình Bát Tràng

   Lễ hội làng hằng năm vào ngày 10/2 Âm lịch tại đình Bát Tràng: tế thành hoàng và tổ nghề gốm, rước kiệu, hội hè dân gian.